Orta Asya’da İstikrarın Anahtarı Olarak Su

Dr. Hasan Hüseyin Doğan

SPD Başkan Yardımcısı

Orta Asya (Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Özbekistan) büyük ölçüde kurak ve yarı kurak iklime sahiptir. Tarım, enerji ve nüfusun yaşamı Amu Derya ve Sir Derya gibi sınıraşan nehirlerden sağlanan suya bağımlıdır. Su kaynaklarının %70’ten fazlası Tacikistan ve Kırgızistan’da doğarken, tarımsal kullanımın çoğu Özbekistan ve Türkmenistan’da gerçekleşmektedir.

İstikrar ve Kalkınma’da suyun rolü büyük

Bölgede su kaynakları tarım ve gıda güvenliği konusunda çok kritik bir öneme sahiptir. Bölgedeki istihdamın önemli kısmı sulamaya dayalı tarıma bağlıdır .Pamuk üretimi başta olmak üzere su yoğun tarım, ekonomik gelir ve ihracat için kritik rol oynamaktadır. Ancak aşırı sulama Aral Gölü’nün kuruması gibi felaketlerle  sonuçlanmış ve suyun  sürdürülebilir kullanımını tehdit etmiştir.

Bölgenin yukarı havza ülkelerinde  elektrik üretimi, sanayileşme ve enerji güvenliği  için  (Tacikistan, Kırgızistan) su kaynakları yaşamsal bir önem taşımaktadır. Bu nedenle Enerji–su takası (yazın su, kışın gaz/petrol değişimi) bölgesel işbirliği mekanizmasının temelini oluşturan bir özelliğe sahiptir.

Bölgesel güvenlik ve işbirliği için zorunlu

Su kaynakları Orta Asya’da çok özgün bir yere sahip olup  gerilim ve işbirliği potansiyelini aynı anda barındırmaktadır. Bölgede su kaynaklarının  adil ve birlikte yönetim modelleri kalkınmanın sürekliliği için zorunludur.Ancak ülkelerarası anlaşmazlıkların dışında  bölgede sürdürülebilir bir su yönetimini zorlayan başka hususlar da mevcuttur.  Örneğin iklim değişikliği, buzulların erimesi ve kuraklık, su arzını kırılgan hale getirmektedir. Ayrıca ülkelerin eskiyen sulama altyapıları ciddi verim kayıpları yaratmaktadır. Ülkeler arasındaki  güven sorunları  su yönetiminde işbirliği ile daha verimli su kullanımını zora sokmaktadır. 

Sonuç ve öneriler

Son dönemde bazı ülkelerde tarımın GSYİH’daki payı azalmakta olsa bile su, Orta Asya’nın kalkınması, gıda güvencesi istihdam, enerji güvenliği ve bölgesel istikrarının belirleyici unsuru olmaya devam etmektedir.Suyun sürdürülebilir ve adil yönetimi, bölgenin ekonomik büyümesini ve jeopolitik istikrarını doğrudan şekillendirecektir. Bunun için  güven arttırıcı veri paylaşımı ve ortak izleme sistemleri geliştirilmeli, bölgede Ortak Su Yönetimi Mekanizmaları güçlendirilmeli, havza bazlı su anlaşmaları Nexus yaklaşımı ile  uygulanacak şekilde  yenilenmeli, modern sulama teknikleri (damla, yağmurlama) hızla yaygınlaştırılmalıdır. Ayrıca  Su–Enerji takası gibi uygulamalar ile  güven ve işbirliği arttırılmalıdır.